• 2010-08-09

    شۈرەلې

    版权声明:转载时请以超链接形式标明文章原始出处和作者信息及本声明
    http://www.blogbus.com/tatar-logs/72255782.html

    (1886 -1913)

    تاتارچە،ئېنگلىزچە،ئۇيغۇرچە

     

    قالايمىقان كۆچۈرمەڭ ،نەشىر ھوقوقىغا ئىگە ئەسەر

     

     

     

     

    شۈرەلې
     

    تاتارچە

    غابدۇللا توقاي

        

     1

     

     

    نەق قازان ئارتىندا باردىر بۆر ئاۋىل — قىرلاي دىلەر؛
    جىرلاغاندا كۆي ئۆچېن «تاۋىقلارى جىرلاي» دىلەر.
    گەرچە ئاندا تۇغماسام دا، مىن بېراز تورغان ئىدېم،
    جقرنې ئەز-مەز تىرمالاپ، چەچكەن قدېم، ئۇرغان قدېم.
    ئۇل ئاۋىلنىڭ، — ھىچ ئونىتمىيم، — ھەر ياغى ئورمان قدې،
    ئۇل بولىن، يەشېل ئۈلەننەر خەتفەدەن يۇرغان ئىدې.
    زۇرمى؟ دىسەڭ، زۇر تۈگېلدېر، بۇ ئاۋىل بىك كېچكېنە،
    خالقىنىڭ ئېچكەن سۇئى بىك كېچكېنە — ىنېش كېنە.
    ئاندا بىك سالقىن ۋە بىك ئېسسې تۈگېل، ئۇرتا ھاۋا،
    جىل دە ۋاقتىندا ىسېپ، ياڭغىر دا ۋاقتىندا ياۋا.
    ئۇرمانىندا قىپ-قىزىل قۇرا جىلەك تە جىر جىلەك؛
    كۈز ئاچىپ يومغانچى، ھىچشىكسېز، جىيارسىڭ بېر چىلەك.
    بىك خوزۇر! رەت-رەت تورا، غاسكەر كېبى، چىرشى، نارات؛
    تۆپلەرېندە ياتقانىم بار، خەل جىيىپ، كۈككە قاراپ.
    يۇكە، قايىننار تۆبېندە قۇزغالاقلار، گۆمبەلەر
    بېرلە بېرگە ئۈسە ئاللى-گۆللې گۆللەر، غونجەلەر.
    ئاق، قىزىل، ئال، ساپ-سارى، زەڭگەر، يەشېلدەن چەچكەلەر؛
    ھەر تارافقا تەملې ىسلەر چەچكەلى بۇ چەچكەلەر.
    ئۈپكەلىلەر چەچكەلەرنې تۆرلې تۆسلې كۈبەلەكلەر كىلېپ،
    كىتكەن بۇلىپ، تاغىن دا شۇندا چۈگەلەپ.
    بېرۋاقىت چۇق-چۇق ىتېپ سايرىي خوداينىڭ قوشلارى؛
    كىتە جاننارنى كىسېپ، يارىپ ساداى خۇشلارى.
    موندا بۇل ۋارلار، كلۇب ھەم تانسېۋئال نيا، سىرك تا شۇل؛
    موندا ئوركېستىر، تېئاترلار دا شۇل، كونسېرت تا شۇل.
    زۇر بۇ ئورمان: چىتلەرې كۈرېنمىدېر، دىڭگېز كېبى،
    بىنىھايا، بىخىساپتىر، غاسكەرى چىڭغىز كېبى.
    قىلت ىتېپ ىسكە تۆشەدېر نامنارى، دەۋلەتلەرې
    قارت بابايلارنىڭ، مونى كۆرسەڭ، بۆتېن ساۋلەتلەرې.
    ئاچىلا ئالدىندا تارىختان تېئاتر پەردەسې:
    ئاھ! دىسېڭ، بېز نىك بولاي سوڭ؟ بېز دە خاقنىڭ بەندەسې.
     
    غونجە — ئاچىلىپ جىتمەگەن چېچەك.
    ساداى خۇش — ياغىملى   تاۋىش.
    نام — ىسېم.
    ساۋلەت — باتىرلىق.

                2

    جەي كۆنېن يازدىم بېراز؛ يازمىيم ئەلې قىش، كۆزلەرېن،
    ئالسۇ يۆزلې، قارا قاشلى، قارا كۈزلې قىزلارىن.
    بۇ ئاۋىلنىڭ مىن جىيىن، مەيدان، سابانى تۇيلارىن
    يازمىيمىن قۇرقىپ، يىراقلارغا كىتەر دىپ ئۇيلارىم...
    تۇقتا، مىن يۇلدىن ئاداشقانمىن ىكەن بىت، كۆر ئەلې،
    ئەللە نىك ىستەن دە چىققان، سۈز باشىم بىت «شۈرەلې».
    ئاز غىنا سابرىت ئەلې، ى قارىئېم! خەزېر يازام؛
    ئۇيلاسام ئاۋلىمنى، غاقلىمنان دا مىن خەزېر يازام.
     
    سابرىت — سابىر ىت.
    قارىئېم — ئۇقۇچىم.

               3

    بىلگېلې، بۇ قاپ-قارا ئۇرماندا ھەر يىرتقىچ تا بار،
    يۇق تۈگېل ئايۇ، بۈرې؛ تۆلكې — جىھان قورتقىچ تا بار.
    ھەم دە بار موندا قۇيان، ئەرلەن، تىئېن، يومران، پوشى،
    ئوچراتا ئاۋچى بۇلىپ ئۇرماندا كۈپ يۆرگەن كېشې.
    بىك قۇيى بولغانغا، موندا جېن-پەرىلەر بار دىلەر،
    تۆرلې ئالباستى، ئۇبىرلار، شۈرەلېلەر بار دىلەر،
    ھىچ غاجەپ يۇق، بولسا بۇلىر، — بىك قالىن، بىك كۈپ بىت ئۇل؛
    كۈكتە نى بولماس دىسېڭ، — ئوچسىز-قىرىيسىز كۈك بىت ئۇل!

                4

    شۇل تۇرىدان ئاز غىنا — بىش-ئالتى سۈز سۆيلىم ئەلې،
    غادەتېمچە ئاز غىنا جىرلىيم ئەلې، كۆيلىم ئەلې.
    بىك ماتۇر بېر ئايلى كىچتە بۇ ئاۋىلنىڭ بېر جېگېت
    كىتكەن ئۇرمانغا ئۇتىنغا يالغىزى بېر ئات جىگېپ.
    تىز بارىپ جىتكەن جېگېت، ئېشكە توتىنغان بارغاچ ئۇق،
    كىسە باشلاغان ئۇتىننى بالتا بېرلەن تۇق تا تۇق!
    جەيگې تۆننېڭ غادەتېنچە تۆن بېراز سالقىن ىكەن؛
    بارچا قوش-قورت يوقلاغان بولغانغا، ئورمان تىن ىكەن.
    شۇندىي تىن، ياخشى ھاۋادا بېزنېڭ ئۇتىنچى ىسە
    ئالنى-ئارتنى، ئۇڭنى-سۇلنى بېلمىچە ئۇتىن كىسە.
    بالتاسى قۇلدا، جېگېت ئېشتەن بېراز تۇقتاپ تورا؛
    تۇقتا   چۇ! يەمسېز تاۋىشلى ئەللە نەرسە قىچقىرا.
    سىسكەنېپ، بىزنىڭ جېگېت قاتىپ قالا ئايەگۈرە،
    ئاڭلاماستان، قارشىسىندا ئەللە نىندى «يات» كۈرە.
    نەرسە بۇ؟ قاچقىنمى، جېنمې؟ ىئە ئۆرەكمې، نەرسە بۇ؟
    قوت ئوچرالىق، بىك كىلېشسېز، ئەللە نىندى نەرسە بۇ!
    بورىنى   كەپ-كەكرې — بۆگېلگەندېر   تېمام   قارماق كېبى؛
    تۆز تۈگېل قۇللار، ئاياغلار دا — بوتاق-تارماق كېبى.
    يالتىرىي، يالت-يولت كىلەدېر ئېچكە باتقان كۈزلەرې،
    قوت ئوچار، كۆرسەڭ ئەگەر، تۆنلە تۈگېل — كۆندېزلەرې.
    ياپ-يالانغاچ، نەپ-نەزېك، لەكىن كېشې تۆسلې ئۈزې؛
    ئۇرتا بارماق بۇيلىغى بار ماڭلايىندا مۆگېزې.
    كەكرې تۈگېلدېر مونىڭ بارماقلارى — بىك تۆز تۆزېن،
    تىك كىلېشسېز — ھەربېرې دە يارتى ئارشىننان ئوزىن.

                    5

    بىك ئوزاق تورغاچ قاراشىپ، كۈزنې كۈزگە نىق تىرەپ،
    ئېندەشە باتىر ئۇتىنچى: «سىڭا مىننەن نى كىرەك؟»
    —  بېر دە شىكلەنمە، جېگېت، سىن؛ مىن قاراق-ئۇغرى تۈگېل،
    يۇل دا كىسىمىمەن، شۇلاي دا مىن بىگۇك تۇغرى تۈگېل.
    غادەتېم: يالغىز كېشېلەرنې قىتىقلاپ ئۈتېرەم؛
    مىن ئەلې، كۆرگەچ سىنې، شاتلانغانىمنان ئۈكېرەم.
    تىك قىتىقلارغا يارالغاندىر مىنېم بارماقلارىم؛
    بۇلغالىيدىر كۆلدېرېپ ئادەم ئۈتېرگەن چاقلارىم.
    كىل ئەلې، سىن دە بېراز بارماقلارىڭنى سېلكېت، ى
    يەش جېگېت! كىلچې ىكەۋ ئۇينىيك بېراز كېتى-كېتى.
    —  ياخشى، ياخشى، سۈز دە يۇقتىر، مىن قارىشمىي ئۇينىيمىن.
    تىك سىنې تارتىمغا كۈنمەسسېڭ دىئېپ مىن ئۇيلىيمىن.
    —  نەرسە شارتىڭ، سۆيلە، ى بىچارا ئادەمچېككېنەم؟
    تىك تىزۈك ئۇينىيكچى، زىنھار، نەرسە قوشساڭ دا كۈنەم.
    —  سۆيلىئېم شارتىمنى سىڭا، ياخشى تىڭلاپ تور: ئەنە
    شۇندا بار ىچ بىك ئوزىن ھەم بىك يۇئان بېر بۈرەنە.
    مىن دە كۆچ-يەردەم بىرېرمېن: ئەيدە، ىپتەش، قۇزغالىيك،
    شۇل ئاغاچنى بېرگە-بېرگە ئۇشبۇ ئارباغا سالىيك.
    بۈرەنەنېڭ بېر ئوچىندا بار ئېچېلگەن يارىغى،
    شۇل جىرېننەن نىق قىنا سىن تۆت، ى ئورمان سارىغى!
    بۇ كىڭەشكە شۈرەلې دە كۈندې، كىلمىچە كىرې،
    كىتتې قوشقان جىرگە، ئاتلاپ ئادىمىن ىرې-ىرې؛
    قۇيدى  ىلتېپ ئائۇزىن ئېچكەن بۈرەنەگە   بارماغىن،—
    قارىئېم، كۈردېڭمې ىندې يەش جېگېتنېڭ قارماغىن!
    سۇققالىيدىر بالتا بېرلەن قىستىرىلغان چۆيگە ئوئۇ،
    خەيلەسېنې ئەكرېن-ئەكرېن كىتېرەدېر كۆيگە بۇ.           
    شۈرەلې تىققان قۇلىن — سېلكېنمىدېر، قۇزغالمىيدىر،
    بېلمى ىنسان خەيلەسېن — ھىچ بالتاغا كۈز سالمىيدىر.
    سۇققالىي تورغاچ،  ئاخىردا چۆي چىغىپ،  بۇشاپ كىتېپ،
    شۈرەلېنېڭ بارماغى قالدى قىسىلدى شاپ ىتېپ.
    سىزدې ئېشنې شۈرەلې دە: قىچقىرا دا باقىرا،
    سىزلانا ھەم يەردەمېنە شۈرەلېلەر چاقىرا.
    خەزېر ىندې شۈرەلې بېزنېڭ جېگېتكە يالىنا،
    تەۋبە ىتە ئېشلەرېننەن، ىزگېلېككە سالىنا:
    — سىن بېراز قىزغان مىنې، قوتقارچى، ى ئادەمگېنەم؛
    موندىن ئارى ئۈزېڭە، ئۇغلىڭا، نەسلېڭگە تىمەم.
    باشقالاردان دا تىدېرمەم، ئۇل  مىنېم دۇستىم دىئېپ،
    ئاڭغار ئۇرماندا يۆرېرگە مىن ئۈزېم قۇشتىم دىئېپ.
    بىك ئاۋىرتا قۇللارىم، دۇستىم، جىبەر، زىنھار جىبەر؛ -
    شۈرەلېنې رەنجېتۈدەن نەرسە بار سىڭا، نى بار؟
    تىبرەنە دە يولقىنا، بىچارا غاقلىننان شاشا؛
    شۇل ئارادا يەش جېگېت ئۆيگە كىتەرگە ماتاشا.
    ئات باشىننان توتقان ئۇل، بۇ شۈرەلېنې بېلمى دە؛
    ئۇل مونىڭ فۆريادلارىن ئاسلا قولاققا ئېلمى دە.
    — ى جېگېت، ھىچ يۇق ىكەندېر مەرخەمەت خىسسېڭ سىنېڭ؛
    ئەيتچې، زىنھار، مەرخەمەتسېز! كېم سىن؟ ىسمېڭ كېم سىنېڭ؟
    ىرتەگە كىلگەنچې دۇستلار تەندە جانىم تورسا گەر،
    شۇل فەلەن ئاتلى كېشې قىستى دىئېرمېن سورسالار.
    —  ئەيتسەم ئېيتىم، سىن بېلېپ قال: چىن ئاتىم - «بىلتىر» مىنېم.
    بۇ جېگېت ئابزاڭ بۇلىر بۇ، بىك بېلېپ تور سىن، ئېنېم!
    شۈرەلې فۆرياد ىتەدېر؛ ئاۋدان ئىچقىنماق بۇلا
    ھەم دە ئىچقىنغاچ، جېگېتكە بېر-بېر ئېش قىلماق بۇلا.
    قىچقىرا: «قىستى، خەراپ ىتتې ياۋىز «بىلتىر» مىنې،
    ئاھ، ئۈلەم بىت، بۇ بەلادەن كېم كىلېپ يولقىر مىنې؟»
    ىرتەگېسېن شۈرەلېلەر بۇ فەقىرنې تىرگىلەر:
    —  سىن جۈلەرسېڭ، سىن قوتىرغان، سىن تىلېرگەنسېڭ، — دىلەر.
    ئەيتەلەر: «قىچقىرما سىن، تىز ياخشىلىق بېرلەن تىيىل!
    ى جۈلەر! قىسقانغا بىلتىر، قىچقىرالارمى بىيىل!؟»

    ئىنسان — كېشې.
    فۆرياد — زارلانىپ يىلاۋ.
    ئاسلا — ھىچ تە.


    ("شۈرەلې". 3нче دەفتەردە (1907) باسىلغان. بېرېنچې مەرتەبە ئۆچتوملىققا كېرتېلگەن. تېكىست 3нче دەفتەردەن ئالىنگان.
    ئەسەرنېڭ ئاخىرىندا تۇقاي تۈبەندەگې يۇللارنى ئۆستەگەن: «ىختار: مىن بۇ «شۈرەلې» خىكەيەسېن پۇشكىن ۋە لېرمونتوۋلارنىڭ شۇندىي ئاۋىل جىرېندە سۆيلەنگەن خىيالىي خىكەيەلەرنې يازۇئىنا ىستىنادان (ئۈرنەك ئالىپ) يازدىم. ئۆمىد يۇق تۈگېل ئەلې: بارا تورغاچ، ئۈز ئارامىزدان ماھىر رەسسامنەر چىغىپ، شۈرەلېنېڭ كەكرې بورىن، ئوزىن بارماق، مۆگېزلې باشلارىن ھەم دە قۇلى قىسىلۇلارىن، شۇل تاسۋىر قىلىنغان ئۇرماننارنى — ھەممەسېن تەرسىم قىلىپ (سۈرەتلەپ) چىغارالار. ئاۋىل جىرېندەگې خىيالىي خىكەيەلەرنېڭ ھەممەسېن يازىپ چىغۇ فايدادان باشقا بېرنەرسە دە بولماس زان (فىكېر) ىدەرېم. گ.ت.») 

     

     

     

    ئېنگىلسچىسى

     

    The Shuraleh

    Print

    A mythical horned demon, which inhabits the forests of Tatarstan


    1


    Past Kazan into the country
    There's a village called Kurlai.
    In that village even hens cluck.
    God alone could tell you why.

    Even though I was not born there,
    For a while it was my home.
    There in spring I tilled and harrowed,
    In the autumn reaped the loam.

    I recall in all directions
    Lay the backwood's broad delight.
    Grasslands there of glossy velvet
    Dazzled everybody's sight.

    And is the village large? О no!
    It's just a hamlet in a ring.
    All its daily drinking water
    Comes from one, lone tiny spring.

    Neither cold nor hot, its water
    Mild and soft will ever please;
    At times it rains, at times it snows,
    And sometimes comes a gentle breeze

    Strawberries red and raspberries redder
    Thrive in plenty in the woods.
    In a trice you'll fill your bucket
    Brim-full with these earthy goods.

    Marvellously lined in rows
    Stand pines and fir-trees, warriors proud;
    Amidst their roots I used to lie
    While gazing at a passing cloud.

    Under birches, under limes grow
    Sorrel, mushrooms in a glade;
    Lovely flowers bloom and flourish
    In the dappled light and shade.

    Red and scarlet, blue and yellow
    Blossoming in sunlit bowers;
    All the world is fragrant from
    The heady perfume of those flowers.

    Butterflies which love the blooms
    Return to find out now and then
    How they fare; then flit and flutter,
    Off once more and back again.

    All at once the birds of Allah
    Fill the woods with their sweet song.
    Ah, those tunes! They tear my heart-strings;
    Up into the sky they throng.

    Bird-song outstrips dancing parties,
    Orchestras and sidewalk clubs;
    Circuses, theatres, concerts -
    All replaced by trees and shrubs.

    Like the ocean, vast and boundless
    Stretch the woodlands in their breadth;
    Like the hordes of Chingiz Khan
    No limit to their awesome depth.

    In an instant old men's stories
    Are forgotten; names, domains -
    All those glories of the past!
    At present nothing much remains

    Then the curtain slowly rises
    And our present lot we see.
    Alas! Alas! What happened to us?
    Slaves of God we too must be.

    2

    I've talked a little of the summer,
    Autumn, winter - that's my style.
    What of girls red-cheeked and black-eyed?
    Dusky brows can wait a while!

    I'll forgot my recollections
    Of the Plough-Day, Harvest-Day.
    If I mused too long on those things,
    I should surely lose my way.


    But wait! I dwell on pleasant things
    And I may easily go astray.
    How could I forget the title
    Of this poem is Shuraleh?

    You will have the tale, my reader.
    Have some patience. Be so kind.
    When I think about my village,
    I quite often lose my mind.

    You might guess that in those thickets
    Many birds and beasts reside:
    Bears and wolves, and then the fox
    For villainy known far and wide.

    Hare and squirrel, moose and mink
    And other sorts are often met
    By the huntsman who dares roam
    The wide, broad woodland with his net.

    In those woods, so thick and gloomy
    There live demons - so they say:
    Ghostly forms like albasti
    And ub'r and even shuraleh !

    This is the most likely reason
    Why those woods are broad and wide.
    In this world devised by God
    Can any wonder be denied?

    4

    About such wonders I shall utter
    A word or two, If that I may;
    Sing a little, lilt a little -
    That's my custom, that's my way.

    Once a fellow from the village
    Harnessed up and took his horse.
    In the moonlight, all alone,
    Through the woods he steered his course.

    Soon he drove into a thicket,
    Heaved his axe and set to work,
    Feeling trees and chopping branches,
    Chipping trunks of bark and cork.

    The air was silent and quite chilly,
    Usual for a summer's night;
    Birds were sleeping in the forest,
    Hushed beneath the pale moonlight.

    With such calm and clement weather
    There in good and cheerful mood,
    See our fellow working bravely
    In the darkness of the wood.

    Axe in hand, he stopped awhile
    To wipe his brow, then jerked his head.
    A piercing cry within the forest
    Filled him with a sudden dread.

    Chilled and startled, our poor fellow
    Looks and sees a dread sight.
    Something strange and eerie greets him,
    Comes towards him from the night.

    What can this be? Ghost or demon?
    Fugitive? He could not tell.
    Such a foul and ugly creature
    As might live this side of hell!

    See its nose, hooked like a moose's.
    See how from its face it shoots.
    Arms and legs all curved and crooked,
    Looking more like twins and roots.

    Eyes deep set in burning sockets,
    Sparkling in the moon;
    In broadest daylight, even here,
    A beast like that would make you swoon

    Its feet are bare with bony toes;
    Its form like man of woman born.
    From its forehead of the size
    Of a middle finger sticks a horn.

    Then the fingers, thin and narrow
    From its hands stretch straight and long;
    Ugly fingers like the devil's,
    Each of them six inches long.

    5

    Both began to eye each other;
    Then our man courageously
    Asked the ugly creature, saying:
    "What is it you want of me?"

    The beast replied to him: "Please trust me.
    I'm no robber in this wood.
    I don't bar the road to people,
    Though to some I bring no good."

    "I am fond of tickling humans.
    That's the practice I employ.
    When I saw you in my thicket,
    I could only jump for joy."

    "Come to me; come closer, fellow!
    Let me brighten your sad eyes.
    Let us play a game of tickling.
    Let us laugh till someone dies."

    "I'll not argue", said the fellow.
    "Gladly I shall play, but see
    Let me make my own condition.
    "I've no doubt that you'll agree."

    "Your condition?" said the beast.
    "Well, make it now, without delay.
    "I shall do whatever's needed.
    But for God's sake, let us play!"

    "Listen", said the man, "I'll tell you
    What is needed right away.
    Over there I want to move
    That heavy trunk that blocks my way.'

    "I shall help you", said the beast.
    The work is hard, but I'll agree.
    First we'll load it on the carriage,
    Then we'll trust in destiny."

    The woodsman said: "The work's begun.
    I've split the end of the trunk already.
    Now can you put your hand inside,
    My forest ram, to hold it steady?"

    The Shuraleh made no objection,
    And obedient as a dog,
    Clumsily and awkwardly
    He hobbled over to the log.

    Into the cleft he slipped his fingers.
    Now, dear reader, can you find
    The answer to this simple question:
    What did the woodsman have in mind?

    With the butt-end of his axe
    He rammed a wedge beside the hand.
    Step by step and knock by knock
    His ruse was working as he planned.

    The Shuraleh sat by the log
    His fingers stuffed into the end.
    What the forester was up to
    He could just not comprehend.

    Finally the wedge dropped out
    And then the heavy log at once,
    As the forester had plotted,
    Squeezed the fingers of the dunce!

    The Shuraleh began to howl,
    Tried to escape and break away
    But how to get of his trap?
    He simply could not find the way.

    Then finally he understood
    The nature of this clever hoax
    Forced to give up all his efforts,
    He began to plead and coax.

    "Have pity on me. Let me go,
    Dear human. Please be kind and fair.
    In the future I'll not worry
    Your dear kinsmen. This I swear!

    "Nor shall I allow the others
    To molest your family.
    All the other shuralehs will hear me:
    "He's my brother! Let him be!

    "Ah what awful pain I suffer!
    Set me free I beg and pray.
    Do you really find such joy
    In torturing a Shuraleh?

    The Shuraleh was squirming, swearing
    That one he'd his part.
    In the meantime our brave woodsman
    Made all ready to depart.

    He checked the bridle and the harness
    Placed his axe upon his mare.
    What happened to the Shuraleh
    He did not have slightest care.

    "You are so ruthless. Set me free.
    Where do you go? This is no game!
    But if you are so hard of heart,
    At least tell me your own good name."

    "Well then, listen and remember.
    I am called "A Year Ago".
    Learn it carefully for the future.
    As for me I ought to go!"

    The Shureleh, all writhing, groaning
    Tried to tear himself away,
    As he pondered in the future
    How he'd make this man his prey.

     


    He yelled: "A Year Ago! He squeezed
    My fingers with a log. What pain!
    Now who will rescue me from here?
    And who will save me from this bane?

    Next morning all the forest cursed him,
    Beasts of every shape and kind.
    "You're insane", they said. "You're crazy.
    Have you gone out of our mind?


    Why disturb the sleep of others,
    Howling, yelling, shouting so?
    What's the point of telling us
    That you were squeezed a year ago?"

     

    شۇرئەلى



    غابدۇللا توقاي
    ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى
     
     
     
    1

     
    نەق قازان  ئارقىسىدا باردۇربىر كەنت– قىرلاي دەيدۇ،
    ناخشىلارنىڭ مۇڭلىرىداتوخۇلارمۇ كۈيلىشەردەيدۇ.
    گەرچە ئۇيەردە تۇغۇلمىساممۇ،پەقەت بىرئاز تۇرغان ئىدىم،
    يەرنى ئاز–پازتاتىلاپ،چاپقان ئىدىم،ئورغان ئىدىم.
    ئۇكەنتنى–ھىچ ئۇنۇتمايمەن،ھەرتەرىپى ئورمان ئىدى،
    يايلاقلىرى يىشىل مەخمەلدىن سېلىنغان يوتقان ئىدى.
    چوڭمۇ؟دېسەڭ،چوڭ ئەمەستۇربۇكەنت كىچىككىنە،
    خەلقنىڭ ئىچىدىغان سۈيى بەك ئازغىنە–ئۆستەڭگىنە.
    ئۇيەردە ئسسىقمۇ ئەمەس،سوغۇقمۇ ئەمەس،مۆتىدىل ھاۋا،
    شامالمۇ ۋاقتىدا چىقىپ،يامغۇرمۇ ۋاقتىدا ياغا.
    ئورمىنىدا قىپ–قىزىل مالىناھەم بۆلجۈرگەن،
    كۆزنى يۇمۇپ ئاچقىچە،شەك–شۈبھىسىزيىغارسەن بىرچىلەك.
    بەك ھوزۇر!رەت–رەت تۇرار،ئەسكەركەبى قارىغاي،ئارچا،
    تۇپىلىرىداياتقىنىم بار،ئارام ئىلىپ قاراپ يۇقۇرغا.
    قارىياغاچ ھەم ئاق تېرەك تۈۋىلىرىدە مامكاپ ھەم موگۇلار،
    توپ–توپ ئۆسەرگۈل–گىياھ ھەم غۇنچىلار.
    ئاق،قىزىل،ھال،ساپ–سېرىق،زەڭگەر،يېشىلدىن چىچەكلەر،
    ھەرتەرەپكە خۇش پۇراق چاچىدۇ بۇ چىچەكلەر.
    ھوزۇرئالار چىچەكلەردىن تۈرلۈك تۈسلۈك كىپىنەكلەر،
    كېلىپ–كېتىپ يەنە شۇندا چۆگىلىشەر.
    بىر ۋاقىتتا چىڭ–چىڭ قىلىپ سايرىشىدۇ قۇشلىرى،
    كېتەر دىللارنى سۆيۈپ،يېرىپ سادئي خۇشلىرى.
    مۇندا كەڭ كوچىلار،كۈلۈب ھەم تانساخانىلار،سېرىكمۇ ھەم،
    مۇندائوركىستېر،تىياتېر،كونسېرىتمۇ ھەم.
    چوڭ ئورمان چەتلىرى كۆرۈنمەس دىڭىز كەبى،
    چەكسىز ،بىھىسابسىزئەسكىرى چېڭگىز كەبى.
    يالىت ئېتىپ ئەسكە چۈشەرناملىرى،دۆلەتلىرى،
    ئاتا–بۇۋىلىرىمىزنىڭ كۆرسەڭ پۈتۈن جاسارەتلىرى.
    ئېچىپلا ئالدىدا تارىختىن تىياتىر پەردىسى،
    ئاھ!دەيسەن،بىز نىمىشقا بۇنداق؟بىزمۇ ئاللانىڭ بەندىسى.
    2
    ياز كۈنىنى يازدىم بىراز،يازمايمەن تېخى،قىش–كۈزلىرىنى،
    يورۇق يۈزلۈك،قەلەم قاشلىق ،قارا كۆزلۈك قىزلىرىنى.
    بۇ كەنتنىڭ ئويۇن–كۈلكە،مەيدان،سابان تويلىرىنى،
    يازمەيمەن قورقۇپ يېراقلارغاكېتەردەپ ئويلىرىمنى.
    توختا،مەن يولدىن ئادىشىپتىمەنغۇ،قارىمامسە،
    نىمىشقىدۇرئېسىمدىن چىققان،سۆزبىشىمدۇر«شۇرئەلى».
    ئازراققىنا سەۋىر قىل،ھەي ئوقۇرمەن!ھازىر يازىمەن ،
    كەنتىمنى ئويلىسام،ئەقلىم بىلەنمۇ يازىمەن.
    3
    ئېنىقكى،بۇقارا ئورماندا ھەريېرتقۇچمۇبار،
    يوق ئەمەس،ئېيىق،بۆرە،تۈلكە–جاھان قورقۇتقۇچىمۇبار.
    ھەمدە بارمۇندا توشقان،قارغۇچاشقان،تىيىن،پوشى،
    ئۇچرىتارئوۋچى بولۇپ،ئورماندا يۈرگەن كىشى.
    بەك قويۇق بولغاچقا مۇندا جىن–پەرىلەرباردەيدۇ،
    تۈرلۈك ئالۋاستى–شەيتانلار،شۇرەلىلەر بار دەيدۇ.
    ھېچ ئەجەپ يوق،بولسا بولۇر،–بەك قېلىن ،بەك كۆپقۇ ئۇ،
    كۆكتە نىمە بولماس دەيسەن،چەك–ياقىسىز كۆكقۇئۇ!


    4
    شۇ توغۇرسىدائازغىنە،تۆت–بەش ئېغىز سۆزلەي ئەمدى،
    ئادىتىمچە ئازغىنە ناخشائېيتىپ كۈيلەي ئەمدى.
    بەك چىرايلىق بىر ئايدىڭ كېچىدە بۇ كەنتتىن بىر يىگىت،
    كەتكەن ئورمانغا،ئوتۇنغا،بىر ئاتنى چېگىپ.
    تېز بېرىپ يەتكەن يىگىت ،ئىشقا تۇتۇنغان بىرقوللۇق،
    كېسىشكە باشلىغان ئوتۇننى پالتا بىلەن تاڭ–تۇڭ.
    يازلىق كۈننىڭ ئادىتىچە تۈن بىراز سالقىن ئىكەن ،
    بارچە قۇش–قۇرۇت ئۇخلىغان بولغاچقا،ئورمان تىنىچ ئىكەن.
    شۇنداق تىنىچ،ياخشى ھاۋادا بىزنىڭ ئوتۇنچى بولسا،
    ئالدى–كەينى،ئوڭ–سولنى بىلمەستىن ئوتۇن كېسەر.
    پالتىسى قولىدا،يىگىت ئىشتىن بىرئاز توختاپ تۇرار،
    توختاڭچۇ‍!يېقىمسىز ئاۋازداقانداقتۇربىر نەرسە چاقىرار.
    سەسكىنىپ بىزنىڭ يىگىت داڭ قېتىپ قالار،
    ئاڭقىرالماي قارشىسىدا قانداقتۇربىر«يات»كۆرەر.
    نىمە بۇ؟قاچقۇنمۇ،جىنمۇ؟يا مەخلۇقمۇ،نىمە بۇ؟
    جان چىققۇدەك بەك كۆرۈمسىز زادى قانداق نەرسە بۇ!
    بۇرنى ئەگرى–بۈگرى،ئېگىلگەندۇرقارماق كەبى،
    تۈز ئەمەستۇرقوللىرى،ئاياقلىرى پۇتاق كەبى.
    يالتىرايدۇ،يالت–يۇلت كېلەرچوڭقۇرپاتقان كۆزلىرى،
    قورقۇنۇچلۇق ،كۆرسەڭ ئەگەر تۈندە ئەمەس،كۈندۈزى.
    قىپ–يالىڭاچ،شۇنداق نازۇك،كىشى تۈسىدە ئۆزى،
    ئوتتۇرا بارماق ئۇزۇنلۇقىدا بار ماڭلىيىدا مۈڭگۈزى.
    مايماق ئەمەس بارماقلىرى بەكمۇ تۈپ–تۈز،
    لېكىن،كېلىشمىگەن ھەربىرىمۇ يىرىم غۇلاچتىن ئۇزۇن.
    5
     
    بەك ئۇزاق تۇرغاچ قارىشىپ،كۆزنى–كۆرگەقادىشىپ،
    سۆزلىرى باتۇر ئوتۇنچى:«ساڭا مەندىن نىمە كېرەك؟».
    ئەجەپلەنمە يىگىت سەن،مەن قاراقچى–ئوغرى ئەمەس،
    بۇلاڭچىلىق قىلمايمەن،لېكىن بەكمۇ دۇرۇس ئەمەسمەن.
    ئادىتىم:يالغۇز كىشىلەرنى غىدىقلاپلا ئۆلتىرىمەن،
    سېنى كۆرگەچ مەن تېخى شادلىغىمدىن توۋلايمەن.
    پەقەت غىدىقلاشقا يارالغاندۇر،مىنىڭ مۇشۇ بارماقلىرىم،
    كەلگىن ئەمدى،سەنمۇبىزار بارماقلىرىڭنى سىلكىت ھېم.
    ياش يىگىت! كەلچۇ ئىككىمىز ئوينايلى بىر ئاز غىدىق–غىدىق،
    ياخشى،ياخشى مەندە سۆزيوق پەرۋا قىلماي ئوينايمەن.
    ئەگەردە سەن شەرتلىرىمگە كۆنمىسەڭ دەپ ئويلايمەن،
    –نىمە شەرتىڭ ،سۆزلە،ھەي بىچارە ئادەم بالىسى؟
    ئەمىسە تېزراق ئوينايلىچۇ،زىنھار،نىمە دېسەڭ كۆنىمەن.
    سۆزلىدىم شەرتىمنى ساڭا،ياخشى ئاڭلاقپ تۇر: مېنە،
    ئاۋۇ يەردە باردۇر بەك ئۇزۇن ھەم بەك يوغان ياغاچ ئەنە.
    مەنمۇ ياردەم بېرىمەن ،جۈرە دوستۇم ماڭايلى ،
    ئۇ ياغاچنى بىرگە بىرگە مۇشۇ ھارۋىغا سالايلى.
    ياغاچنىڭ ئۇچىدا بار ئېچىلغان يېرىقى ،
    شۇ يېرىدىن چىڭڭىدە تۇت،ھەي ئورمان قويى.
    بۇ كېڭەشكە شۇرئەلىمۇ كۆندى تۇرماستىن قارشى،
    ماڭدى شۇ يەرگە يوغان–يوغان چامدىشى.
    قويدى ئاغزىنى ئېچىپ ياغاچقا بارمىقىنى ،
    ئوقۇرمەن،كۆردۈڭمۇ ياش يىگىتنىڭ قارمىقىنى!
    سوقىۋەردى پالتا بىلەن قوزۇققا بۇ،
    ھېيلىسىنى ئاستا–ئاستا كەلتۈردى كۈيلەرگە ئۇ.
    شۇرئەلى تىققان قولىنى سىلكىيەلمەيدۇ،قوزغىيالمايدۇ،
    بىلمەيدۇ ئىنسان ھېيلىسىنى ھىچ پالتىغا كۆز سالمايدۇ.
    سوقىۋەرگەچ ئاخىرىدە قوزۇق چېقىپ بوشاپ كېتىپ،
    شۇرئەلىنىڭ بارمىقىنى قىسىۋالدى شاپ ئېتىپ.
    سەزدى ئىشنى شۇرئەلىمۇ ۋاقىرىدى–جاقىرىدى،
    يالۋۇرار ھەم ياردەمگە شۇرئەلىلەرنى چاقىردى.
    ھازىر ئەمدى شۇرئەلى بىزنىڭ يىگىتكە يېلىنا،
    توۋا قىلدى ئىشلىرىدىن ئەركىنلىككە ئىنتىلا.
    بىراز رەھىم قىل ماڭا،قۇتقازغىنچۇ ھەي ئادەم–زاتىم،
    بۇندىن كېيىن ئۆزەڭگە،ئوغلۇڭغا ،نەسلىڭگە تەگمەي ئادەم–زاتىم.
    باشقىلارغىمۇ تەگدۈرمەي ئۇ مېنىڭ دوستۇم دەپ،
    ئۇنى ئورماندا يۈرۈشكە مەن ئۆزۈم قوشتۇم دەپ.
    بەك ئاغرىتىدۇ قوللۇرۇم دوستۇم قويۇپ بەر،زىنھارقويۇپ بەر،
    شۇرئەلىنى رەنجىتىشتىن نىمە بار ساڭا،نىمە بار؟
    مىدىرلىتىدۇ ھەم تارتىدۇ،بىچارە ئەقلىدىن ئېزىپ كېتەر،
    شۇۋاقىتتا ياش يىگىت ئۆيگە قايتىشقا تەمشىلەر.
    ئات بىشىدىن تۇتقان ئۇ،شۇرئەلىگە قارىماستىن ،
    ئۇنىڭ دەرت–پەرياتلىرىنى ئەسلىلا قۇلاققا ئىلماستىن .
    ھەي يىگىت ،ھىچ يوق ئىكەنغۇ مېھرى–شەپقىتىڭ سېنىڭ،
    ئېيىتچۇ زىنھارمەرھەمەتسىز،كىم سەن؟ئىسمىڭ نىمە سېنىڭ؟
    ئەتە كەلگىچە دوستلار ،تەندە جېنىم تۇرسا گەر،
    پالان ئىسملىك كىشى قىستى دەيمەن سورىسا گەر.
    دىسەم–دىدىم ،سەن بىلىپ قال ئىسمىم «بۇلتۇر»مېنىڭ ،
    بۇ يىگىت ئاكاڭ قارىغاي مەن،سەن بىلىپ قوي ئېنىم.
    شۇرئەلى پەريات ئېتىپ توردىن قاچماقچى بولۇپ،
    ھەمدە قۇتۇلغاچ يىگىتكە بىرەر ئىش قىلماقچى بولۇپ.
    ۋارقىرىدى:«قىستى،ياۋۇز بۇلتۇر مېنى،
    ئاھ ئۆلدۈمغۇ!بۇ بالادىن كىم كېلىپ قۇتقۇزارمېنى؟»
    ئەتىسى شۇرئەلىلەر بۇنى كۆرۈپ تەگەشتى؛
    «سەن ساراڭ،سەن قۇتقۇزغان ،سەن ئالجىغانسەن ،–دەيدۇ.
    ۋاقىرىما سەن،تېز ياخشىلىق بىلەن ئېيىت بولامدۇ!
    بۇلتۇر قىسقانغا بۇ يىل يىغلامدۇ؟!»

     

    مەنبە: تاتارلار تورى

    分享到: